XÃ PHONG HẬU CỦA HUYỆN BÌNH KHÊ

Tháng 9 năm 1945 Việt Nam độc lập, một chính quyền mới được khai sinh: chính phủ Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa. Sau đó chẳng bao lâu, có việc cải biến hàng loạt danh hiệu các đơn vị hành chính trong cả nước.

Theo trào lưu dùng tên danh nhân đặt tên cho các đơn vị hành chánh tỉnh, huyện, tổng…, ở Bình Định trước đó tỉnh đã cải với danh hiệu là tỉnh Nguyễn Huệ, sau cải lại là tỉnh Tăng Bạt Hổ. Danh hiệu Nguyễn Huệ được đặt cho Thành phố Qui Nhơn.

Vì sự cải biến hàng loạt danh hiệu mới đã gây trở ngại về mặt quản lý hành chánh, trở ngại trong việc thông tin, liên lạc các cấp, nên ngày 09.10 năm 1945, chính phủ đã ra Quyết định chỉ thị các Tỉnh, Phủ, Huyện trong nước phải trở lại với tên cũ. Nhờ đó hệ thống chính quyền các cấp nhanh chóng đi vào hoạt động.

Năm 1946, các đơn vị hành chính cơ sở của cả nước có sự cải tổ đồng loạt theo nguyên tắc lập cấp xã trên cơ sở hợp nhất nhiều làng cũ. Từ thời Minh Mệnh đã xóa bỏ đơn vị hành chính cấp Xã có từ xưa, nâng Ấp lên thành thôn. Mặc nhiên Thôn là đơn vị hành chánh cấp thấp nhất thay cho Xã, nên bấy lâu dân gian gọi chung là Thôn xã hay Làng xã.

Huyện Bình Khê lúc này có 4 tổng là Vĩnh Thạnh, Phú Phong, Trường Định, và Thuận Truyền, bao gồm 47 làng, được sáp nhập thêm 3 làng Bỉnh Đức, Mỹ Đức, Nhơn Thuận của tổng Mỹ Đức thành 50 làng. Bấy giờ cứ 2 hay 3 làng liền nhau gộp thành 1 xã. Huyện Bình Khê năm 1946 lập được 21 xã.

Đầu năm 1947, Phó chủ tịch nước Huỳnh Thúc Kháng, Đặc phái viên của Chính phủ tham gia Ủy ban Kháng chiến Hành chính Nam Trung Bộ vào công cán ở Bình Định. Sau đó Bình Định cải tổ đơn vị hành chánh cấp xã lần thứ 2, các xã nhỏ họp lại thành xã lớn hơn, danh hiệu của xã cũng được cải đổi, tên phải mang một từ của tên huyện. Như huyện Hoài Nhơn có các xã bắt đầu bằng chữ Hoài, huyện An Nhơn có các xã bắt đầu bằng chữ Nhơn, huyện Phù Cát có các xã bắt đầu phải bằng chữ Cát, huyện Bình Khê có các xã bắt đầu bằng chữ Bình…

Bình Khê trước đó có 21 xã, bấy giờ gộp lại còn 9 xã là Bình Giang, Bình Tường, Bình Phú, Bình Nghi, Bình Thành, Bình Hòa, Bình Tân, Bình Thuận và Bình An.

Vậy 21 xã của Bình Khê năm 1946 có những danh hiệu là gì.

Hiện nay khó mà liệt kê ra được, chỉ biết xã Tam Giang năm 1946 gồm 3 thôn Tả Giang, Hữu Giang, Thượng Giang, rồi gộp thêm thôn Tiên Thuận cải thành xã Bình Giang. Việc sưu tập văn bản để định hình thôn xã của Bình Khê năm 1946 như tìm bóng mát trong sa mạc. May mắn là nay phát hiện thêm xã Phong Hậu qua một văn khế ngày 24 tháng tư năm Bính Tuất 1946 tại Phú Hưng.

Với văn khế nầy, ở đây thấy được :

+ Niên đại của văn khế chép :

Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa nhị niên [越南民主共和二年]

Độc lập Tự do Hạnh phúc, [独立, 自由, 幸福]

Bính Tuất niên, Tứ nguyệt, Nhị thập tứ nhựt

[丙戌年, 四月, 弍拾四日]

Hiểu là VNDCCH năm thứ 2, ngày 24 tháng Tư năm Bính Tuất (1946).

+ Về địa hạt trong văn khế chép là :

Bình Khê huyện, Thuận Truyền tổng, Phong Hậu xã, Hưng Long thôn [平溪縣, 順傳總, 豊厚社, 興隆村].

+ Xã Phong Hậu có thôn Hưng Long. Chắc xã có địa giới gồm luôn các địa danh kế cận là Phú Hữu và Phú Ân.

+ Ở thời điểm tháng Tư năm 1946, tại Bình Khê vẫn còn hiện diện cấp Tổng, chưa xóa bỏ.

Tìm lại những địa danh xưa tựa như đi đãi cát tìm vàng, nhưng mong là những văn bản giống như trên vẫn còn rơi rớt đâu đó trong dân gian.

Nguồn: Quang Trung Binh Khe