SÔNG TÂN QUAN, NHÁNH SÔNG LẠI Ở BẮC BÌNH ĐỊNH

Theo Đại Nam nhất thống chí bản Tự Đức, là bản chép tay năm 1882 Quốc sử quán xin Tự Đức cho khắc in. Vua truyền sử cục phải chỉnh sửa tinh tường, phù hợp thời thế rồi mới khắc in. Việc chỉnh sửa chưa hoàn thành thì năm 1883 Tự Đức băng hà, rồi xảy ra sự kiện 4 tháng 3 vua, là Dục Đức, Hiệp Hòa và Kiến Phúc thay nhau kế vị. Tiếp đến Hàm Nghi thì kinh thành Huế thất thủ dưới tay quân Pháp, vua phải xuất bôn. Mãi đến đời Duy Tân, Đại Nam nhất thống chí mới được khắc in năm 1910. Bản thảo chép tay năm 1882 viết về sông Lại Dương, được viện Sử học dịch, Nxb Thuận Hóa in năm 2006:

● Sông Lại Dương ở phía Nam lỵ sở phủ Hoài Nhơn, rộng 83 trượng, sông sâu nước trong, có hai nguồn:

+ Một nguồn từ núi sách Man thuộc nguồn Trà Bình về phía Tây Bắc huyện Bồng Sơn, chảy về phía Nam qua thủ sở bến Đốc Chính, đến thôn Thanh Lương, chuyển sang phía Đông đến bến Trường Tân (tục gọi bến Đồng Dài, rộng hơn 20 trượng), ở đây có đồn thủ Trường Tân có khe núi từ phía Tây Nam chảy vào, lại chảy về phía Đông đến bến thôn Phú Văn.

+ Một nguồn từ khe núi trong sách Man về phía Tây Nam huyện, chảy qua thôn Hội Đăng, các núi Tổng Vinh, Lỗ Đố và đồn thủ Đình Chí cũ, đến thôn Nhơn Sơn. Đến đây có ngòi Hạ Lý, Húc Tắc ở thôn Nghĩa Điền – phía Nam ven núi chảy vào (tục gọi Nước Hợp), lại chảy đến thôn Hương Sơn, ở đây có đồn thủ Thượng Lý, Ô Kiêm thuộc thôn Nghĩa Điền, nước khe núi chảy qua thôn Bình Sơn, cùng nước Kim Sơn, Phú Hữu chảy từ phía Đông hợp vào. Lại chảy qua bến Đồng Khố thuộc thôn Hội Tỉnh, đến thôn Tân Thạnh thì có nước khe núi Man Lăng (giáp địa giới huyện Phù Mỹ) chảy vào. Lại chảy qua bến Mộc Bài, rồi ngoặt về phía Đông qua thôn Trung Lương, đến thôn Phú Văn, lại chảy về phía Đông qua bến Lại Dương thuộc thôn Trung An thì chia thành hai nhánh.

+ Nhánh chảy về Đông Bắc 10 dặm qua địa phận thôn An Thái, lại chảy 6 dặm đến bến Tân Quan làm sông Tân Quan đổ vào cửa biển Kim Bồng.

+ Nhánh chảy về Đông qua bến Lại Dương làm sông Lại Dương rồi đổ vào cửa biển An Dũ.

Năm Tự Đức thứ 3, liệt vào hàng sông lớn, chép trong điển thờ.

Xét : Sông Tân Quan từ thôn An Thái (trước là An Quang) trở xuống, nay bồi đắp thành ruộng, chỉ còn đường cũ phỏng một trượng, nước sâu chừng một thước mà thôi, từ chợ Lộ Ân trở xuống hơi sâu hơn.

● Xét bản đồ thời Đồng Khánh thấy:

+ Nhánh từ nguồn Trà Bình tức nhánh Bắc chảy qua thôn Thanh Lương, trước đây là thôn Thanh Lương của xã Ân Tín, Hoài Ân. Rồi chảy theo hướng Đông đến thôn Phú Văn, trước đây thuộc xã Ân Thạnh, Hoài Ân. Nay Ân Tín và Ân Thạnh là xã Vạn Đức tỉnh Gia Lai.

+ Nhánh từ các sách Man (làng người Thượng) tức nhánh Nam có 2 nhánh.

Nhánh phía phải núi Kim Sơn chảy qua Hội Đăng, Hội Tỉnh trước đây là thôn Liên Hội xã Ân Hữu, huyện Hoài Ân. Qua Nghĩa Điền, Nhơn Sơn (nay là thôn Nghĩa Nhơn) thuộc xã Ân Nghĩa. Ân Hữu nay là xã Ân Tường. Ân Nghĩa nay là xã Kim Sơn, Gia Lai.

Nhánh phía trái núi Kim Sơn chảy qua Bình Sơn, Kim Sơn cũng thuộc xã Ân Nghĩa, Hương Sơn (nay là Xuân Sơn), trước đây thuộc xã Ân Hữu, Hoài Ân. Có khe từ núi Man Lăng chảy qua Tân Thạnh (nay là Tân Thành, Diêu Tường, trước thuộc xã Ân Tường Đông), chảy qua Phú Hữu (trước thuộc xã Ân Tường Tây, Hoài Ân). Ân Tường Đông, Ân Tường Tây nay là xã Ân Tường, Gia Lai.

Nhánh Bắc và nhánh Nam hợp tại Phú Văn và Trung Lương (trước thuộc phường Bồng Sơn thị xã Hoài Nhơn). Rồi rồi cùng chảy về Đông qua thôn Trung An (trước cũng thuộc phường Bồng Sơn thị xã Hoài Nhơn). Tại đây sông phân làm 2 nhánh, nhánh chảy tiếp ra Đông 9 dặm đổ vào cửa biển An Dũ, nhánh chảy hướng Đông Bắc 6 dặm qua địa phận thôn An Thái, trước thuộc phường Tam Quan thị xã Hoài Nhơn, làm sông Tân Quan đổ vào cửa Kim Bồng.

Nhưng xét Sử cục chép: “Sông Tân Quan từ thôn An Thái (trước là An Quang) trở xuống, nay bồi đắp thành ruộng” Lời của Sử cục chép từ năm 1882, bản đồ Đồng Khánh vẽ quãng 1887 thấy từ Trung An đến An Thái đứt quãng, trống trơn. Xét bản đồ ngày nay, từ Trung An phường Bồng Sơn đến An Thái phường Tam Quan, thực trạng còn vết tích nhánh sông Lại nầy, nhưng liệu có đúng như Đại Nam nhất thống chí đã chép không!

--------------------

Một nhánh sông Lại, từ phường Bồng Sơn chảy ra phường Tam Quan ngày nay

Nguồn: QuangTrung BinhKhe